استاد : درست است ولى آن كه جوهر انسان است انتخاب است . اما اينكه انسان سر دوراهى باشد يا سر ده راهى ، از دو راه يكى را انتخاب كند يا از ده راه ، اين در جوهر انسان كه انتخاب و آزادى است تأثيرى ندارد . - منظورم اين است كه در قديم مثلًا اگر كسى مىخواست درس بخواند ، در اين كار آزاد بود ولى نمىتوانست . استاد : امكانات برايش نبود . قبول داريم . آن جنبهء ديگر قضيه است . برمىگردد به مسئلهء قدرت و توانايى . شما بگوييد « آزادى در حيطهء قدرت و توانايى » ، بگوييد در قديم حيطهء قدرت و توانايى محدود بود ولى در آن حيطه آزادى بود ، امروز حيطهء قدرت و توانايى خيلى وسيع شده ولى در همان حيطه ، حتى كمتر از آن حيطهء قديم ، آزادى نيست . بسيار خوب ، دو مسئلهء مقابل يكديگر است . ما كه نگفتيم آزادى يگانه ملاك است و به قدرت كارى ندارد . شك ندارد كه بشر امروز از اين نظر متكاملتر است . نمىشود كمال ناشى از قدرت را نديده گرفت و گفت كمال ناشى از قدرت كمال نيست . خير ، كمال است ولى در ارزشيابى - و به قول اينها در نظام ارزشها - اگر بخواهيم حساب كنيم ببينيم آيا تسلط بر طبيعت ارزش بيشترى براى انسان دارد يا آزادى ، و از اين دو ارزش كدام يك ارزش بيشترى است ، اينجا بود كه گفتيم اگر امر دائر باشد كه بشر از اين دو ارزش يكى را انتخاب كند بايد آزادى را انتخاب كند نه تسلط بر طبيعت را .